પીએમ મોદીએ કેમ તેલ, સોનું અને વિદેશ પ્રવાસમાં કાપ મૂકવા કહ્યું? જાણો તેની પાછળનું ગણિત

રવિવારે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ દેશના નાગરિકોને અપીલ કરી હતી કે તેઓ ભારતના ઘટતા જતા વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર (Forex Reserves) પરના દબાણને ઓછું કરવા માટે પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો અને સોના પર ખર્ચ ઓછો કરે. તેમણે લોકોને સલાહ આપી હતી કે તેઓ જાહેર પરિવહન અને ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EVs)નો વધુ ઉપયોગ કરે, COVID સમયગાળા દરમિયાનની જેમ જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં "વર્ક ફ્રોમ હોમ" વ્યવસ્થાઓ ફરીથી અપનાવે. આગામી વર્ષ માટે બિન-આવશ્યક વિદેશ યાત્રા અને સોનાની ખરીદીથી દૂર રહે.

► વિદેશી માલ અને વિદેશ યાત્રા પર ખર્ચ ઓછો શા માટે કરવો ?

પ્રધાનમંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે જો લોકો વિદેશી માલ અને વિદેશ યાત્રા પર ખર્ચ ઓછો કરે. તેમના પૈસા ઘરે ખર્ચ કરવાનું પસંદ કરે તો તેના પરિણામે વિદેશી ચલણની બચત થશે. સ્થાનિક વ્યવસાયોને વેગ મળશે અને ભારતની અર્થવ્યવસ્થા મજબૂત થશે. તેમણે કહ્યું કે, "જ્યાં પણ મેટ્રો સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે ત્યાં મેટ્રોનો ઉપયોગ કરો... આ પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર આપણી નિર્ભરતા ઘટાડશે અને પરિણામે વિદેશી ચલણ પર આપણી નિર્ભરતા ઘટાડશે." આ અપીલ એવા સમયે આવી છે જ્યારે ભારતના વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર વધતા આયાત ખર્ચ અને વૈશ્વિક ઉર્જા અસ્થિરતાને કારણે દબાણ હેઠળ છે. ભારત એક ચોખ્ખો તેલ આયાતકાર જે તેની તેલ જરૂરિયાતોના 89% બાહ્ય સ્ત્રોતો દ્વારા પૂર્ણ કરે છે. હાલમાં તેલના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો કરી રહ્યો છે. ખર્ચ એક વર્ષ પહેલા આશરે $70 પ્રતિ બેરલથી વધીને આજે $113 પ્રતિ બેરલ થઈ ગયો છે.

► સૌ પ્રથમ સોનું શા માટે?

સાદી ભાષામાં કહીએ તો ભારત સોનાનું ઉત્પાદક દેશ નથી અને લગભગ તમામ સોનું આયાત કરે છે. ગયા વર્ષે જ ભારતે સોના પર આશરે $72 બિલિયન (આશરે $6 બિલિયન પ્રતિ માસ) ખર્ચ્યા હતા. ગ્રાહક આયાત અને અનામત સંપત્તિ બંને તરીકે સોનાની બેવડી ભૂમિકાને કારણે આ પરિસ્થિતિ વધુ જટિલ બની છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ઝડપથી સોનું એકઠું કરી રહી છે, ગયા વર્ષે લંડનથી 168 ટન સોનું મોકલીને માર્ચ 2026 સુધીમાં તેની કુલ હોલ્ડિંગ 880 ટન થઈ ગઈ છે. હાલમાં ભારતના કુલ વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારમાં સોનું 16% છે જે પાછલા વર્ષના 10% થી વધુ છે.

જોકે ઘરેલુ સોનાની ખરીદીનો એક અલગ આર્થિક પ્રભાવ છે. RBIના રિઝર્વ-મેનેજમેન્ટ કામગીરીથી વિપરીત આયાતી સોનાની ગ્રાહક માંગ અર્થતંત્રમાંથી ડોલરના પ્રવાહને સીધી રીતે વધારે છે. પરિણામે મોટા પાયે સોનાની આયાત ભારતના ચાલુ ખાતાની ખાધ પર દબાણ વધારી શકે છે અને ડોલરની માંગમાં વધારો કરી શકે છે, જેના કારણે સમય જતાં રૂપિયાનું અવમૂલ્યન થઈ શકે છે. ડોલર બહાર નીકળવાથી ભારતીય રૂપિયો નબળો પડે છે જેના કારણે સોનું વધુ મોંઘુ બને છે. આ એક ખરાબ ચક્ર બનાવે છે જેમાં ભારતીય ગ્રાહકો સોના માટે વધુ રૂપિયા ચૂકવે છે કારણ કે અગાઉની સોનાની ખરીદીએ રૂપિયા પર નીચે તરફ દબાણ કર્યું છે.

► પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો આ દબાણને કેવી રીતે વધારી રહ્યા છે?

ભારત હાલમાં તેના લગભગ 89% તેલની આયાત કરે છે, જ્યારે છેલ્લા દાયકામાં સ્થાનિક તેલ ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થયો છે. સોનાની આયાતની જેમ તેલના ભાવમાં વધારો (ગયા વર્ષે પ્રતિ બેરલ આશરે $70 થી વધીને $113 થયો) સીધા ડોલરના પ્રવાહમાં વધારો તરફ દોરી જાય છે. પુરવઠાના અંતરને ઝડપથી ભરવા માટે ઉપલબ્ધ મર્યાદિત સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતા દ્વારા આ પરિસ્થિતિ વધુ જટિલ બની છે.

પેટ્રોલ અને ડીઝલના છૂટક ભાવ સ્થિર રહ્યા હોવા છતાં આ ખાધને રાજ્યની માલિકીની તેલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ દ્વારા શોષી લેવામાં આવી છે, જે ઇંધણ છૂટક વેચાણ ક્ષેત્રમાં પ્રભુત્વ ધરાવે છે. ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસે શુક્રવારે (8 મે) અહેવાલ આપ્યો હતો કે આ કંપનીઓ વધતી જતી અંડર-રિકવરી છૂટક ભાવ અને આયાત ખર્ચ વચ્ચેના તફાવત સાથે ઝઝૂમી રહી છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય તેલના ભાવમાં વધારાને કારણે ભારે નુકસાન સહન કર્યું છે. ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs) પણ એવિએશન ટર્બાઇન ઇંધણ પર નુકસાન સહન કરી રહી છે, જેના કારણે દબાણ વધુ વધ્યું છે.

સરકારે OMCs ને આ નુકસાનની ભરપાઈ કરવા માટે કોઈ યોજના ઘડી નથી તેથી ભાવ વધારો થવાની ધારણા છે. કારણ કે કંપનીઓ પોતે જ આવા ગોઠવણ માટે દબાણ કરી રહી છે. જોકે આવો ભાવ વધારો ફક્ત પેટ્રોલ પંપ પૂરતો મર્યાદિત રહેશે નહીં. ભારતમાં મોટાભાગનો માલ પરિવહન ડીઝલ પર આધાર રાખે છે. પરિણામે ઇંધણના ભાવમાં વધારો થોડા દિવસોમાં સમગ્ર પુરવઠા શૃંખલામાં ફેલાઈ જાય છે, જેના કારણે કરિયાણા, પરિવહન અને દૈનિક આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના ખર્ચમાં વધારો થાય છે એક બોજ જે આખરે ગ્રાહક પર પડે છે.

► ખાદ્ય તેલ દ્વારા ઉભો થયેલો મુખ્ય પડકાર

વડાપ્રધાનએ ખાદ્ય તેલને ભારતના વિદેશી વિનિમય બિલના એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક તરીકે ગણાવ્યું છે, જેમાં તેના વપરાશમાં ઘટાડો અર્થતંત્ર અને જાહેર આરોગ્ય બંને માટે ફાયદાકારક પગલા તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો. તેમણે કહ્યું, "આપણે તેની આયાત પર વિદેશી ચલણ ખર્ચવા મજબૂર છીએ. જો દરેક ઘર ખાદ્ય તેલનો ઉપયોગ ઘટાડે તો તે રાષ્ટ્ર માટે એક મહત્વપૂર્ણ યોગદાન બનશે. આના પરિણામે રાષ્ટ્રીય તિજોરી અને પરિવારના દરેક સભ્યના સ્વાસ્થ્ય બંનેમાં સુધારો થશે."

ભારત તેની ખાદ્ય તેલની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે આયાત પર ભારે નિર્ભર રહે છે. ખાસ કરીને ઇન્ડોનેશિયા અને મલેશિયાથી પામ તેલ, તેમજ રશિયા અને યુક્રેનથી સૂર્યમુખી તેલ. જ્યારે સોનાની ખરીદી મુલતવી રાખી શકાય છે અથવા સૈદ્ધાંતિક રીતે બળતણનો વપરાશ સાચવી શકાય છે, ખાદ્ય તેલના વિકલ્પો મર્યાદિત છે અને તે એક આવશ્યક દૈનિક જરૂરિયાત છે.

રૂપિયાના મૂલ્યમાં ઘટાડો આ સમસ્યાને વધારે છે. નબળો રૂપિયો દરેક આયાતી લિટરની કિંમતમાં વધારો કરે છે અને ખાદ્ય તેલના વધતા ભાવ ઝડપથી સપ્લાય ચેઇનમાંથી સીધા ગ્રાહકની પ્લેટમાં ફેલાય છે. જ્યારે ઘરેલુ વિકલ્પો જેમ કે સરસવનું તેલ અસ્તિત્વમાં છે, તેમનું ઉત્પાદન આયાતને સંપૂર્ણપણે વિસ્થાપિત કરવા માટે પૂરતા ઝડપથી વધારી શકાતું નથી. વધુમાં મજબૂત પ્રાદેશિક વપરાશ પસંદગીઓ આ વૈકલ્પિક વિકલ્પો તરફ રાષ્ટ્રવ્યાપી પરિવર્તનને અમલમાં મૂકવાનું અત્યંત મુશ્કેલ બનાવે છે.

► રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ ઘટાડવા અપીલ

વડાપ્રધાનએ રાસાયણિક ખાતરોના વર્તમાન ઉપયોગને અડધો કરવાની પણ ભલામણ કરી હતી, જે હાલમાં તેમની આયાત પર ખર્ચાતા વિદેશી હૂંડિયામણના નોંધપાત્ર જથ્થાને પ્રકાશિત કરે છે. આંકડાઓ પોતે જ બોલે છે કે ભારત દ્વારા આયાત કરાયેલ યુરિયાનો ખર્ચ ફેબ્રુઆરીમાં $508 પ્રતિ ટનથી વધીને $935 પ્રતિ ટન થયો, જે પશ્ચિમ એશિયામાં પુરવઠાની ગતિશીલતાને કારણે થયો.

► યુરિયાના ઉત્પાદનને અસર કરતા આંકડા

પશ્ચિમ એશિયામાંથી પુરવઠા માર્ગોમાં ગંભીર વિક્ષેપોને કારણે ભારત દ્વારા આયાત કરાયેલ યુરિયાનો ભાવ ફેબ્રુઆરીમાં $508 પ્રતિ ટનથી વધીને $935 પ્રતિ ટન થયો. તેવી જ રીતે DAP (ડાય-એમોનિયમ ફોસ્ફેટ) ની કિંમત ગયા વર્ષના $680 થી વધીને $925 પ્રતિ ટન થવાની ધારણા છે. એમોનિયાના ભાવ પણ $435 થી બમણાથી વધુ વધીને $850-900 પ્રતિ ટન સુધી પહોંચી ગયા છે. ભારતની યુરિયા આયાતનો આશરે 75% ગલ્ફ કોઓપરેશન કાઉન્સિલ દેશોમાંથી આવે છે, જ્યારે સ્થાનિક યુરિયા પ્લાન્ટ્સ ફીડસ્ટોક તરીકે LNG પર આધાર રાખે છે - જેમાંથી 60% થી વધુ કતાર, UAE અને ઓમાનથી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા આયાત કરવામાં આવે છે. આ માર્ગ પર કોઈપણ સતત વિક્ષેપ માત્ર ખાતરની આયાતને જ નહીં પરંતુ સ્થાનિક યુરિયા ઉત્પાદનને પણ અસર કરી શકે છે.  તેમાં સપ્લાઈની અછતને પણ જોડી દો: ભારતને આગામી ખરીફ સિઝન માટે જ 19.4 મિલિયન ટન યુરિયાની જરૂર છે, જ્યારે એપ્રિલની શરૂઆતમાં સ્ટોક માત્ર 5.5 મિલિયન ટન હતો. જો જૂનમાં ખરીફ વાવણી શરૂ થાય તે પહેલાં સ્ટોક પૂરતા પ્રમાણમાં ફરી ભરવામાં ન આવે તો કૃષિ ખર્ચમાં વધારો અનિવાર્યપણે ખાદ્યપદાર્થોના ભાવમાં વધારો કરશે.

Home Page- gujju news channel - Latest Gujarati News, તાજા ગુજરાતી સમાચાર, Latest Gujarati News LIVE, Online Gujarati News, Gujarati news headlines today, Gujarati News Channel - Why pm modi appeal reduce spending oil gold foreign travel india economy safety